1730

Sodomieten­vervolging

De grootste vervolging van homoseksuelen in Europa begon in Utrecht.

18e eeuw
Sodomie
Barend Blomsaet en 17 andere mannen werden in Utrecht veroordeeld en gewurgd. Hun daden verzwegen.
Vandaag
Homoseksualiteit: mannen en vrouwen kiezen in vrijheid.

Deze tekst op gedenksteen op het Utrechtse Domplein herinnert ons aan de grootste sodomietenvervolging in Europa. Tussen 1730 en 1733 kwamen honderden mannen voor de rechtbank, verdwenen in de gevangenis en werden gewurgd. Anderen sloegen op de vlucht en moesten voor de rest van hun leven onder een andere naam een nieuw – vaak benard – bestaan leiden. Een heksenjacht op deze schaal was nooit eerder voorgekomen en zou ook nooit meer voorkomen tot aan de Tweede Wereldoorlog.

Het begon met een verklaring van de koster van de Domtoren, Josua Wilts, op 12 januari 1730. Hij verklaarde tegenover de rechtbank dat hij zo’n half jaar eerder kalkdrager Gilles van Baden en barbier Willem Luyten had betrapt in de Michaëlskapel in de Domtoren. Hij had het liefdesspel van de mannen bekeken door het hijsluik in zijn erboven gelegen kosterswoning. Vervolgens schoot hij met een pistool om daarna achter de kerels aan te gaan. Zijn verklaring was waarschijnlijk een poging om zijn eigen huid te redden omdat hij door overmatig drankgebruik in een verbeterhuis terecht dreigde te komen.

Deze ‘onnoemelijke’ zonde bleek niet het enige geval te zijn en de Domtoren bleek niet de enige plaats te zijn waar mannen de liefde bedreven. Met de arrestatie van Gilles van Baden was – zo vond de rechtbank – was ‘den draad van een kluwen van deze Goddeloosheid’ ontdekt.

Er volgde een heksenjacht op sodomieten die twee jaar duurde. In Utrecht werden achttien mannen veroordeeld tot de doodstraf en gewurgd. De verdachten – zoals wijnhandelaar Barend Blomsaet en soldaat Zacharias Wilsma – gaven tijdens martelingen steeds weer nieuwe namen prijs. Zo verspreidde het vuurtje zich eerst over de Republiek der Verenigde Nederlanden en later tot ver in Europa. Tenminste driehonderd processen volgden met honderden doden en een veelvoud daarvan aan gevangenen en vluchtelingen.

Evert van der Veen

1730 In de schaduw van de Dom – videoclip (3.36 min.)

Bronnen

Boon, L.J. (1997) ‘Dien goddelosen hoop van menschen’. Vervolging van homoseksuelen in de Republiek in de jaren dertig van de achttiende eeuw. Amsterdam: De Bataafse Leeuw.

Meer, Theo van der (1984) De wesentlijke sonde van sodomie en andere vuyligheeden, sodomietenvervolgingen in Amsterdam 1730-1811. Amsterdam: Tabula Rasa.

Noordam, D.J. (1995) Riskante relaties. Vijf eeuwen homoseksualiteit in Nederland, 1233-1733. Hilversum: Verloren.

Externe links

Canon van Utrecht: Sodomietenvervolging. https://www.canonvannederland.nl/nl/utrecht/stad/sodomietenvervolging