1975

De Heksenkelder

Eerste vrouwenboekhandel en -café in Nederland

In de zomer van 1974 ontstond bij Dorelies Kraakman en Sylvia Bodnár het idee voor een feministische boekwinkel in Utrecht. De lesbische geliefden signaleerden in de bloeiende vrouwenbeweging een enorme behoefte aan ‘dokumentatie’, maar boeken over vrouwen, emancipatie en feminisme waren destijds nauwelijks te vinden in algemene boekwinkels. Daarom richtten zij de allereerste vrouwenboekwinkel van Nederland op: de Heksenkelder.

Deze ‘internationale feministiese boekhandel’ opende december 1975 haar deuren in de werfkelder van het pand Oudegracht 261 in Utrecht. In combinatie met het op de begane grond gevestigde café de Heksenketel groeide deze winkel uit tot een belangrijk centrum van de tweede feministische golf in Utrecht, en Nederland. 

In november 1984 begon een nieuwe fase: vanwege de vochtigheid van de kelder verhuisde de boekwinkel naar het huidige pand aan de Telingstraat 13, en kreeg de naam Savannah Bay (naar een toneelstuk van Marguerite Duras).

Na het vertrek van de oprichters eind jaren 70 werd de winkel steeds gerund door een collectief, van voornamelijk lesbische vrouwen. In de jaren 90 brokkelde dit collectief onder druk van de Sociale Dienst en uiteenvallende vrouwenbeweging steeds verder af, en de winkel raakte in financieel zwaar weer. Op 1 februari 1997 nam één van de laatste overgebleven collectiefleden, Marischka Verbeek, Savannah Bay over om een doorstart te maken. Niet langer louter als vrouwenboekwinkel, maar als boekwinkel en ontmoetingspunt voor iedereen geïnteresseerd in literatuur, gender, diversiteit, en LHBTI+-thematiek. De eerste actie van Marischka als nieuwe eigenaar was het openen van een afdeling boeken voor homomannen. Later kwamen hier nog vele rubrieken bij, waaronder in 2010, als eerste boekwinkel van Nederland, de afdeling transgender.

Zowel Heksenkelder als Savannah Bay zijn geboren uit en onlosmakelijk verbonden met de homobeweging in Utrecht en Nederland. Oprichters, vrijwilligers en bestuur komen vrijwel zonder uitzondering voort uit de LHBTIQ+-scene of gebruiken hun winkelwerk juist als manier om hun plekje in deze community te verwerven.

Naast boekverkoop is de winkel altijd zeer actief geweest als organisator van events (zoals het Uit de boekenKast en Queering the City of Literature), discussie- en ontmoetingsavonden, spreekuren en workshops. Sinds 2014 herbergt Savannah Bay, altijd al de ‘roze VVV’ genoemd, met trots officieel het ‘Pink Point Utrecht’, voor alle informatie (op papier en online) over de Utrechtse LHBTIQ+-organisaties en hun activiteiten.
Ook is door de jaren heen structureel samengewerkt met partners als COC, Midzomegracht en PANN, en wordt de winkel intensief gebruikt als plek voor vergaderingen, bijeenkomsten, support groups, opslag en postadres voor vele regenboogorganisaties. Clubs als Stichting Transman en uitgeverij Chaos zijn bijna letterlijk op de winkelvloer van Savannah Bay opgericht.

In 2009 werd aan Marischka Verbeek en alle vrijwilligers van Savannah Bay de Annie Brouwer Korf prijs toegekend, als waardering voor de betekenis van de winkel voor het LHBTIQ+ leven in Utrecht.

Savannah Bay is als enige over van de tientallen vrouwen- en homoboekwinkels uit de jaren 70 en 80 en leidt tegenwoordig een bloeiend bestaan. Dat is zeker ook te danken aan de hechte en unieke ‘community’ van vrijwilligers, schrijvers en klanten rondom de winkel die zich blijvend betrokken voelen bij ‘hun’ Savannah Bay als bron van informatie, herkenning, inspiratie en verbinding. Anno 2021 blijkt een nieuwe generatie wederom vol enthousiasme de winkel te ontdekken als hun eigen ontmoetingsplek.

Savannah Bay is dus een blijvend oord van verbinding, sociale veranderingen en ontmoeting tussen mensen en verhalen. Vele golven van verandering hebben de winkel het vaak moeilijk gemaakt, maar ook veel gebracht. Door zich tijdig aan te passen zonder haar missie uit het oog te verliezen, heeft ze zich staande weten te houden. Als ‘queer space’ creëert Savannah Bay ruimte voor mensen en verhalen die onze kijk op de samenleving willen veranderen: haar geschiedenis laat zien hoe ze Utrecht tot een meer inclusieve en diverse stad heeft getransformeerd.

Jubileumboek

Ter gelegenheid van het 35-jarig bestaan van Savannah Bay verscheen eind 2019 het historische boek Savannah Bay, geschiedenis van een bijzondere boekwinkel 1975- 2019. Het boek werd geschreven door een team jonge historici van de UU o.l.v. dr. Marijke Huisman en toont een uniek stukje Utrechtse geschiedenis, waarin de unieke bijdrage van een idealistische winkel aan het LHBTI+-leven in Utrecht duidelijk wordt.

Marischka Verbeek